Sizden Gelenler
Şimdi ÇalıyorSenai Demirci - Affeyle
00:00
00:00
Dini Sohbete GirişNefisle cihada neden büyük cihad denir? Küçük ve büyük cihad rivayetinin sıhhati, nefisle mücadelenin önemi ve sahih hadislerdeki yeri.
Nefisle cihad, insanın kötü eğilimlerine karşı mücadele ederek Allah’ın rızasına uygun davranmaya çalışmasıdır. İnsanın öfkesini kontrol etmesi, günahlardan uzak durması, kibirle mücadele etmesi ve sorumluluklarını yerine getirmesi bu çabanın örneklerindendir.
İslam ahlakında nefis terbiyesine büyük önem verilmesinin sebeplerinden biri, insanın kendi iç dünyasıyla olan mücadelesinin hayatı boyunca devam edebilmesidir.
Bir insan dışarıdan gelen bir tehlikeden uzaklaşabilir. Ancak öfke, kıskançlık, bencillik, gösteriş ve ölçüsüz arzular gibi eğilimlerle farklı zamanlarda yeniden karşılaşabilir.
Bu nedenle nefisle mücadele, sürekli dikkat, sabır ve irade gerektiren önemli bir manevi sorumluluktur.
Bununla birlikte nefisle cihadın “büyük cihad” olarak isimlendirilmesinin dayandırıldığı meşhur rivayet, hadis âlimleri tarafından güvenilir kabul edilmemiştir. Bu ayrımı bilmek, konuyu doğru anlamak bakımından önemlidir.
İslam kültüründe sıkça aktarılan bir sözde, Peygamber Efendimizin bir seferden dönerken küçük cihaddan büyük cihada dönüldüğünü söylediği ve büyük cihadın insanın kendi nefsiyle mücadelesi olduğunu açıkladığı anlatılmaktadır.
Ancak bu sözün Hz. Peygamber’e güvenilir bir rivayet zinciriyle ulaştığı sabit değildir.
Hadis araştırmacılarından Irâkî, Beyhakî’nin bu rivayeti zayıf bir senetle aktardığını belirtmiştir. İbn Hacer el-Askalânî ise sözün Peygamber Efendimize değil, İbrahim b. Ebî Able’ye ait olduğunun nakledildiğine dikkat çekmiştir.
Bu sebeple söz, kesin biçimde sahih hadis olarak paylaşılmamalıdır.
Hayır. Bir rivayetin zayıf olması, onun anlatmak için kullanıldığı her düşüncenin yanlış olduğu anlamına gelmez.
Nefisle mücadelenin dinî ve ahlaki önemi, başka hadislerde ve Kur’an-ı Kerim’deki birçok ilkede de bulunmaktadır.
Bu yüzden konuyu sağlam kaynaklara dayandırmak için nefisle mücadeleyi açıkça ele alan rivayetlere başvurmak gerekir.
Fedâle b. Ubeyd’den rivayet edilen bir hadiste Peygamber Efendimiz, gerçek mücahidin kendi nefsiyle mücadele eden kişi olduğunu bildirmiştir.
Bu rivayet Tirmizî’nin 1621 numaralı hadisinde yer almaktadır ve Tirmizî tarafından hasen-sahih olarak değerlendirilmiştir.
Hadis, insanın Allah’a itaat etmek ve kötü davranışlardan uzaklaşmak amacıyla gösterdiği iç mücadeleyi önemli bir gayret olarak tanımlamaktadır.
Burada cihad kelimesi, kişinin kendi kötü alışkanlıkları ve ölçüsüz arzularıyla mücadelesini ifade etmektedir.
İnsan çoğu zaman kendisine zararlı olan bir davranışı bildiği hâlde onu terk etmekte zorlanabilir.
Örneğin öfkeli olduğunda kırıcı konuşmaması gerektiğini bilir fakat kendisini tutamayabilir. Kıskançlığın yanlış sonuçlara yol açabileceğini fark ederken yine de bu duygunun etkisinde kalabilir.
Benzer şekilde gösteriş, aşırı tüketim, tembellik ve bencillik gibi davranışların zararlarını bilmek, onlardan uzaklaşmak için her zaman yeterli olmayabilir.
İşte nefis terbiyesi, insanın bildiği doğruları davranışlarına aktarabilmek için gösterdiği gayreti de kapsamaktadır.
İnsan yaşadığı sürece farklı istek, duygu ve eğilimlerle karşılaşabilir. Gençlikte zorlandığı bir mesele, ilerleyen yaşlarda başka biçimde ortaya çıkabilir.
Bazen mal sevgisi, bazen makam arzusu, bazen öfke veya kıskançlık insanın iradesini sınayabilir.
Bu nedenle nefis terbiyesi bir defa tamamlanan bir görevden çok, hayat boyunca sürdürülmesi gereken bir öz denetim çabasıdır.
Başkalarının hatalarını fark etmek bazen kolaydır. Ancak insan kendi davranışlarını değerlendirirken kendisini haklı gösteren gerekçeler üretebilir.
Örneğin sert konuşmasını haklı bir öfke olarak, kibirli davranışını özgüven olarak veya gereksiz harcamalarını ihtiyaç olarak değerlendirebilir.
Nefis muhasebesi, kişinin kendi davranışlarına da eleştirel ve adaletli biçimde bakmasını gerektirir.
Uzun süredir devam eden alışkanlıklar her zaman bir anda değişmez.
Bir insan samimi şekilde davranışlarını düzeltmek isteyebilir, ancak zaman zaman eski alışkanlıklarına yeniden dönebilir.
Böyle durumlarda yanlış davranışı normalleştirmeden, aynı zamanda umutsuzluğa kapılmadan yeniden gayret göstermek önemlidir.
Peygamber Efendimiz, gerçek güçlü insanın yalnızca başkalarını yenebilen kişi olmadığını, öfkelendiğinde kendisine hâkim olabilen kişinin de önemli bir güce sahip olduğunu bildirmiştir.
Bu hadis Sahih-i Buhârî’nin 6114 ve Sahih-i Müslim’in 2609 numaralı rivayetlerinde bulunmaktadır.
Hadisin üzerinde durduğu özellik, insanın öfke anında iradesini koruyabilmesidir.
Bir insan kendisini inciten bir söz duyduğunda hemen karşılık vermek isteyebilir.
Ancak konuşmadan önce düşünmek, hakaret etmekten kaçınmak ve sorunu sakin şekilde çözmeye çalışmak güçlü bir öz denetim gerektirir.
Burada amaç bütün duyguları bastırmak değildir. Önemli olan öfkenin haksızlığa ve zararlı davranışlara dönüşmesini engellemektir.
Kur’an-ı Kerim’de insanın nefsini arındırması ve kötü eğilimlerden uzaklaşması üzerinde durulmaktadır.
Şems suresinin 9 ve 10. ayetlerinde nefsini arındıran kişinin kurtuluşa ereceği, onu kötülüğe yöneltenin ise ziyana uğrayacağı bildirilmektedir.
Bu ayetler, insanın manevi gelişiminde kendi davranışlarını düzeltmesinin önemini göstermektedir.
Nâziât suresinin 40 ve 41. ayetlerinde, Rabbinin huzurunda hesap vermekten çekinen ve nefsini ölçüsüz arzularından uzak tutan kimse için cennet müjdesi bulunmaktadır.
Bu ayetler, kişinin yalnızca isteklerinin peşinden gitmek yerine davranışlarını ahlaki sorumlulukla yönetmesi gerektiğini hatırlatmaktadır.
Nefisle mücadelenin yalnızca teorik bir kavram olarak kalmaması gerekir. İnsan günlük hayatında küçük ama düzenli adımlar atarak davranışlarını geliştirebilir.
Kişi öncelikle hangi davranışlarda zorlandığını fark etmeye çalışmalıdır.
Öfke, gıybet, kibir, israf, tembellik veya başka bir alışkanlık üzerinde çalışmak gerekebilir.
Belirli bir sorunu fark etmek, onu düzeltmek için uygulanabilir bir yol belirlemeyi kolaylaştırabilir.
Namaz, Müslümanın Allah’a kulluğunu gün içerisinde düzenli olarak hatırlamasına vesile olan temel ibadetlerdendir.
Dua ve istiğfar da kişinin kendi eksikliklerini fark ederek Allah’a yönelmesine yardımcı olabilir.
Ancak ibadetlerin yanında insanın davranışlarını değiştirmek için somut çaba göstermesi de önemlidir.
Bir insan bütün alışkanlıklarını aynı anda değiştirmekte zorlanabilir.
Bunun yerine önce tek bir davranış üzerinde çalışmak daha uygulanabilir olabilir.
Örneğin her gün gıybetten kaçınmaya özellikle dikkat etmek, tartışma sırasında sesini yükseltmemek veya gereksiz harcamalarını azaltmak bir başlangıç olabilir.
İnsanların davranışları, birlikte vakit geçirdikleri kişilerden etkilenebilir.
Bu nedenle dürüst, merhametli, güvenilir ve sorumluluk sahibi insanlarla arkadaşlık kurmak, kişinin güzel alışkanlıklar geliştirmesine yardımcı olabilir.
Nefis terbiyesi yalnızca yanlış davranışları terk etmekten ibaret değildir. Aynı zamanda güzel davranışları artırmayı da kapsar.
Bir insanın kibirden uzaklaşması önemlidir; fakat bunun yanında tevazu göstermesi de gerekir.
Cimrilikten kaçınmak değerlidir; ancak ihtiyaç sahiplerine yardım edebilmek de güzel bir davranıştır.
Öfkesini kontrol etmek önemlidir; bunun yanında sabırlı ve merhametli davranmak da manevi gelişimin parçasıdır.
Dolayısıyla nefisle cihad, kötü alışkanlıkların yerine güzel ahlaki özellikleri yerleştirme gayreti olarak da anlaşılabilir.
İslam düşüncesinde cihad kavramı farklı bağlamlarda kullanılmıştır. Kelime, Allah yolunda gayret göstermeyi ifade eden geniş bir anlam alanına sahiptir.
Nefisle cihad, kişinin kendi iç dünyasında gerçekleştirdiği ahlaki ve manevi mücadeledir.
Dinî kaynaklarda cihadın başka biçimleri de ele alınmaktadır. Ancak bunların her birinin ayrı şartları, hükümleri ve tarihî bağlamları bulunmaktadır.
Bu sebeple sahih olmayan “küçük cihad-büyük cihad” rivayetinden hareketle bütün cihad türleri hakkında kesin bir üstünlük sıralaması oluşturmak doğru değildir.
Nefisle mücadelenin büyük önem taşıması ise Kur’an’daki ahlak ilkeleri ve güvenilir hadislerle anlaşılabilmektedir.
İnsan bazen yanlış bir davranıştan uzaklaşmaya karar verdiği hâlde aynı hatayı tekrarlayabilir.
Bu durumda yaptığı yanlışı önemsiz görmek doğru olmadığı gibi, Allah’ın rahmetinden tamamen umut kesmek de doğru değildir.
Samimi tövbe etmek, davranışın sebeplerini araştırmak, gerekli değişiklikleri yapmak ve yeniden doğruya yönelmek önemlidir.
Özellikle kişinin günlük hayatını ciddi biçimde etkileyen veya bağımlılık niteliği kazanmış alışkanlıklarda uzman desteği almak da faydalı olabilir.
Nefis terbiyesi insanın kendisini tanımasına ve davranışlarını daha bilinçli yönetmesine yardımcı olabilir.
Bu süreçte kişi sabır göstermeyi, hatalarını kabul etmeyi ve başkalarının haklarına daha fazla dikkat etmeyi öğrenebilir.
Örneğin kibirle mücadele eden insan daha mütevazı davranabilir. Öfkesini kontrol etmeye çalışan kişi aile ve arkadaşlık ilişkilerinde daha yapıcı olabilir.
Bu gelişmelerin her biri, güzel ahlakın günlük hayata yansıyan örnekleridir.
Nefisle cihad, insanın kötü eğilimlerini kontrol etmeye ve güzel ahlakını geliştirmeye yönelik önemli bir manevi mücadeledir.
Halk arasında bu mücadeleyi “büyük cihad” olarak nitelendiren bir rivayet meşhur olmuştur. Ancak söz konusu rivayetin Hz. Peygamber’e sahih bir senetle ulaştığı doğrulanmamıştır.
Bununla birlikte nefisle mücadelenin önemini bildiren güvenilir hadisler bulunmaktadır. Peygamber Efendimizin nefsiyle mücadele eden kişiyi mücahid olarak tanımlaması ve öfke anında kendisini kontrol eden insanı övmesi bunların örneklerindendir.
İnsanın hayatı boyunca karşılaşabileceği kötü alışkanlıklar, ölçüsüz arzular ve ahlaki zorluklar, sürekli gayret göstermesini gerektirebilir.
Bu nedenle nefis terbiyesi, yalnızca belirli bir döneme ait değil, insanın manevi gelişiminin bütününe yayılan bir sorumluluktur.
Özetle: Nefisle mücadele önemlidir; ancak bu önemi anlatırken zayıf rivayetleri sahih hadis gibi aktarmak yerine Kur’an’a ve güvenilir hadislere dayanmak gerekir.
Not: Bu yazı nefis terbiyesi hakkında genel dinî bilgiler sunmaktadır. “Küçük cihaddan büyük cihada döndük” rivayeti sahih olarak kabul edilmediğinden kesin bir peygamber sözü şeklinde aktarılmamalıdır.
Nefis terbiyesini günlük hayatınızda nasıl
uygulayabileceğinizi öğrenmek için
Nefisle Cihad ve Nefse Mani Olma Yolları
başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.