Sizden Gelenler
Şimdi ÇalıyorSenai Demirci - Affeyle
00:00
00:00
Dini Sohbete GirişKötülüğü emreden nefis nasıl terbiye edilir? Cimrilikten cömertliğe, korkudan cesarete geçişin yolları ve nefisle mücadele.
İslam ahlakında insanın nefsi, iyiye ve kötüye yönelebilen özellikleriyle ele alınmaktadır. İnsan bazen yalnızca kendi rahatını düşünür, sahip olduklarını paylaşmak istemez veya karşılaştığı güçlüklerden kaçınmayı tercih eder. Ancak bu eğilimler, kişinin hayatı boyunca aynı şekilde davranmak zorunda olduğu anlamına gelmez.
Nefis terbiyesi, insanın yanlış eğilimlerini fark ederek onları kontrol etmeyi ve güzel ahlaki özellikler kazanmayı amaçlayan bir mücadeledir.
Cimri bir insan zamanla cömertliği öğrenebilir. Öfkesine yenilen kişi sabırlı davranmayı geliştirebilir. Sorumluluk almaktan korkan bir insan ise küçük ve bilinçli adımlarla cesaret kazanabilir.
Bu değişimin temelinde iman, irade, sabır, doğru bilgi ve düzenli davranışlar bulunmaktadır.
Nefs-i emmâre, İslam ahlakı ve tasavvuf geleneğinde insanı kötü davranışlara yönelten nefis eğilimlerini anlatmak için kullanılan bir kavramdır.
Yûsuf suresinin 53. ayetinde nefsin kötülüğe yönelten özelliğinden söz edilmektedir.
İnsan bazen doğru olduğunu bildiği bir davranışı yerine getirmek istemeyebilir. Örneğin ihtiyaç sahibine yardım etmenin güzel olduğunu bilmesine rağmen parasından ayrılmakta zorlanabilir.
Bazen de yanlış olduğunu bildiği bir davranışı, kendisine geçici bir haz veya menfaat sağladığı için sürdürebilir.
Bu gibi durumlar, nefis terbiyesine neden ihtiyaç duyulduğunu anlamamıza yardımcı olur.
İslam düşüncesinde nefis kavramı yalnızca kötülükle sınırlandırılmamaktadır. Kur’an’da insanın kendisini sorgulayan ve huzura kavuşmuş hâllerine de işaret edilmektedir.
Bu nedenle insanın bütün isteklerini kötü kabul etmek doğru değildir.
Yemek, dinlenmek, sevmek, kendisini korumak ve geçimini sağlamak doğal ihtiyaçlardır. Asıl mesele, bu ihtiyaçların yanlış davranışlara ve başkalarının haklarını ihlal etmeye dönüşmesini önlemektir.
İnsan, başlangıçta kendisine zor gelen birçok davranışı zamanla alışkanlık hâline getirebilir.
Örneğin paylaşmaya alışık olmayan bir kişi, önce küçük yardımlarla cömertliği öğrenebilir. Başkalarının sorumluluklarını üstlenmekten kaçınan bir insan, zaman içerisinde yardımlaşma ve hizmet bilinci geliştirebilir.
Nefsi büyük iyiliklere hazırlamanın yollarından biri, güzel davranışları küçük fakat düzenli adımlarla hayatın parçası hâline getirmektir.
Çünkü ahlaki gelişim yalnızca iyi niyet taşımakla değil, o niyeti davranışa dönüştürmekle gerçekleşir.
Cimrilik, insanın sahip olduğu maddi imkânları paylaşmakta aşırı isteksiz davranmasıyla ilişkilidir.
İnsan mal kazanmak için emek harcadığından, onu kaybetmekten endişe edebilir. Ancak mal sevgisi ölçüsüz hâle geldiğinde ihtiyaç sahiplerine yardım etmeyi ve başkalarının haklarını gözetmeyi zorlaştırabilir.
İslam dini mal edinmeyi bütünüyle yasaklamaz. Bunun yerine kazancın helal olmasını, başkalarının haklarının korunmasını ve imkânlar ölçüsünde yardımlaşmayı önemser.
Bakara suresinin 261. ayetinde Allah yolunda mallarını harcayanların durumu, bir tohumdan çok sayıda başak çıkması örneğiyle anlatılmaktadır.
Ayette, Allah yolunda yapılan harcamaların manevi karşılığının kat kat artırılabileceği bildirilmektedir.
Bu örnek, insanı cömertliğe ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmeye teşvik etmektedir.
Ancak ayetin anlamını, verilen her paranın dünyada belirli miktarda geri kazanılacağını vaat eden maddi bir kazanç hesabına dönüştürmek doğru değildir.
Cömertlik alışkanlığı geliştirmek isteyen kişi önce kendi imkânlarını değerlendirmelidir.
Örneğin düzenli gelirinin küçük bir bölümünü ihtiyaç sahipleri için ayırabilir. Kullanmadığı fakat başkalarının faydalanabileceği eşyaları paylaşabilir veya maddi yardım yapamıyorsa zamanını ve bilgisini başkalarına faydalı olacak şekilde kullanabilir.
Burada önemli olan yardımın büyüklüğünden önce, samimiyet ve sürekliliktir.
İnsan küçük yardımlarla paylaşmanın değerini öğrendikçe, imkânları arttığında daha büyük sorumluluklar üstlenmeye de hazırlanabilir.
Nefis terbiyesinin bir başka yönü, insanın korkularını doğru şekilde yönetebilmesidir.
Korku, insanın tehlikeleri fark etmesine yardımcı olan doğal bir duygudur. Bu nedenle her korkuyu ahlaki zayıflık olarak değerlendirmek doğru değildir.
Cesaret ise korkunun tamamen ortadan kalkması değil, gerekli tedbirleri alarak doğru olduğuna inanılan davranışı gerçekleştirebilmektir.
Örneğin haksızlığa uğrayan bir insanın hakkını meşru yollarla araması, zor durumda kalan birine güvenli biçimde yardım etmesi veya doğruyu söylemekten kaçınmaması ahlaki cesaretin örneklerindendir.
İman, Müslümanın Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle hareket etmesine ve zor zamanlarda umudunu korumasına yardımcı olabilir.
Allah’a güvenen insan, karşılaştığı güçlüklerde dua ve tevekkülle manevi destek bulabilir.
Ancak cesaret yalnızca dinî kimlikle belirlenen bir özellik değildir. İnançlı kişiler de korkabilir; farklı inançlardan insanlar da büyük cesaret örnekleri gösterebilir.
Bu nedenle bütün müminlerin cesur, bütün inanmayanların korkak olduğunu ileri sürmek doğru değildir.
İslam inancında Allah’ın ilmi ve takdiri önemli bir yere sahiptir. Ancak kadere iman, insanın kendisini gereksiz tehlikelere atmasını gerektirmez.
Kur’an-ı Kerim’in Â’râf suresinin 34. ayetinde, toplumların belirlenmiş süreleri ve bu sürenin sonunda karşılaşacakları hükümden söz edilmektedir.
Bu ayet, insanın ölüm vaktini kesin olarak bildiği veya tehlikeler karşısında tedbirsiz davranabileceği anlamına gelmez.
İslam’da insanın kendi hayatını ve başkalarının güvenliğini koruması önemlidir.
Bu nedenle cesaret ile dikkatsizliği birbirine karıştırmamak gerekir.
Bir insanın gerekli güvenlik önlemlerini alması korkaklık değildir. Tam tersine, sonuçlarını değerlendirerek hareket etmesi sorumluluk bilincini gösterir.
Örneğin tehlikeli bir durumda uzman yardımı istemek, hastalıkta tedavi olmak veya bir haksızlıkla mücadele ederken hukuki yolları tercih etmek bilinçli davranışlardır.
Cesaret, gereksiz riskler almak değil, doğru olanı güvenli ve meşru yöntemlerle yapabilmektir.
Cihad kavramı İslam kaynaklarında farklı bağlamlarda kullanılmaktadır. Nefisle cihad ise kişinin kendi kötü eğilimleriyle mücadele ederek Allah’ın rızasına uygun yaşamaya çalışmasını ifade eder.
Bu açıdan fedakârlık, nefis terbiyesinin önemli alanlarından biridir.
İnsanın yalnızca kendi menfaatlerini düşünmek yerine başkalarının ihtiyaçlarını da gözetmesi, sevdiği şeylerden gerektiğinde paylaşması ve sorumluluklarını yerine getirmesi güzel ahlakın örneklerindendir.
Bununla birlikte fedakârlık, kişinin kendisine veya başkalarına gereksiz zarar vermesi anlamına gelmez.
İslam ahlakında başkalarına yardım etmek kadar emanetleri, aile sorumluluklarını ve insan hayatını korumak da önem taşımaktadır.
İnsan, ahlaki gelişimi için günlük hayatında bazı alışkanlıklar kazanabilir.
Öncelikle hangi davranışların kişiyi zorladığı belirlenmelidir. Cimrilik, öfke, kıskançlık, erteleme alışkanlığı veya bencillik gibi özellikler dürüstçe değerlendirilmelidir.
Bir anda büyük fedakârlıklar gerçekleştirmek yerine, her gün yapılabilecek küçük iyilikler belirlemek daha sürdürülebilir olabilir.
Namaz ve dua, Müslümanın Allah’a karşı sorumluluklarını hatırlamasına yardımcı olur. Bu ibadetlerin güzel davranışlarla desteklenmesi önemlidir.
Dürüst, merhametli ve yardımsever kişilerle arkadaşlık kurmak, kişinin kendi davranışlarını geliştirmesine katkı sağlayabilir.
İnsan gün sonunda davranışlarını gözden geçirerek hangi konuda ilerlediğini ve hangi davranışını düzeltmesi gerektiğini değerlendirebilir.
Yerleşmiş alışkanlıkların değişmesi zaman alabilir. Bu nedenle kişinin yaşadığı zorluklar karşısında vazgeçmeden, gerekli yöntemleri gözden geçirerek ilerlemesi önemlidir.
Bir iyiliği yalnızca başkalarının takdirini kazanmak için yapmak ile samimiyetle gerçekleştirmek arasında niyet bakımından fark vardır.
İslam ahlakında ihlas, davranışların Allah’ın rızası gözetilerek yapılmasıyla ilişkilidir.
İnsanın manevi gelişimi yalnızca kendi hatalarını düzeltmesiyle sınırlı değildir. Başkalarına faydalı olmak için gayret göstermesi de bu gelişimin bir parçasıdır.
Örneğin bir öğrenci edindiği bilgileri arkadaşlarıyla paylaşabilir. Bir esnaf müşterilerine dürüst davranabilir. Maddi imkânı olan kişi ihtiyaç sahiplerine destek olabilir.
Böylece insanın sahip olduğu bilgi, mal, zaman ve yetenekler yalnızca kişisel menfaatleri için değil, toplumun yararı için de kullanılabilir.
Bediüzzaman Said Nursî’nin eserlerinde de insanın yüksek gayeler taşıması ve yalnızca kendi çıkarlarını düşünmemesi üzerinde durulmaktadır.
Bu anlayış, kişinin sorumluluklarını yerine getirirken başkalarının iyiliğini de önemsemesi gerektiğini hatırlatır.
İnsanların alışkanlıkları ve karakter özellikleri zaman içerisinde gelişebilir.
Örneğin paylaşmaktan kaçınan bir kişi, yardımlaşmayı alışkanlık hâline getirebilir. Kolay öfkelenen insan, düşünerek konuşmayı öğrenebilir. Sorumluluk almaktan çekinen kişi ise zamanla daha kararlı davranabilir.
Bu değişimlerin gerçekleşmesi için yalnızca doğruyu bilmek yeterli olmayabilir. Düzenli uygulama, sabır ve kişinin gerektiğinde destek alması da önemlidir.
Nefis terbiyesi, kişinin bütün duygularını ortadan kaldırması değil, bu duyguları doğru şekilde yönetmeyi öğrenmesidir.
Nefisle mücadelede temel ölçülerden biri, kişinin davranışlarının Allah’ın rızasına ve güzel ahlaka uygun olup olmadığıdır.
Bir insanın güçlü olması, zenginleşmesi veya toplumda saygı görmesi tek başına manevi üstünlük anlamına gelmez.
Asıl önemli olan sahip olduğu imkânları nasıl kullandığı, insanlara karşı nasıl davrandığı ve sorumluluklarını yerine getirip getirmediğidir.
Cömertlik, adalet, merhamet, tevazu ve sabır gibi özellikler, kişinin ahlaki gelişimine katkı sağlayan temel erdemlerdir.
İnsan nefsi terbiye edilebilir ve kötü alışkanlıkların yerine güzel davranışlar kazanılabilir.
Bu süreçte cimrilikten cömertliğe, bencillikten yardımlaşmaya ve korkunun kontrolsüz etkisinden bilinçli cesarete doğru ilerlemek mümkündür.
Nefisle cihad, yalnızca belirli bir büyük fedakârlığa hazırlanmak değil, hayatın her alanında insanın kendi davranışlarını güzelleştirmeye çalışmasıdır.
İman, ibadet, sabır, doğru bilgi, çevrenin olumlu etkisi ve düzenli öz değerlendirme bu mücadelede yardımcı olabilir.
İnsanın amacı nefsini bütünüyle yok etmek değil, sahip olduğu istekleri ve imkânları doğru şekilde yöneterek Allah’ın rızasına uygun bir hayat sürmeye gayret etmektir.
Özetle: Nefis terbiyesi büyük değişimlerin küçük ve samimi davranışlarla başladığı, sabır ve iradeyle devam eden bir ahlaki gelişim sürecidir.
Not: Bu yazı nefis terbiyesi, cömertlik, cesaret ve fedakârlık konularını genel İslam ahlakı çerçevesinde açıklamaktadır. Cesaret ve kader inancı, insan hayatını korumaya yönelik tedbirleri terk etmek şeklinde anlaşılmamalıdır.
Nefis terbiyesini günlük hayatınızda
nasıl uygulayabileceğinizi öğrenmek için
Nefisle Cihad ve Nefse Mani Olma Yolları
başlıklı yazımızı da okuyabilirsiniz.